સુગ્રીવનું “એટલાસ”: આધુનિક નકશાશાસ્ત્રના જન્મના સહસ્ત્રાબ્દીઓ પહેલાં રામાયણે વિશ્વનો નકશો કેવી રીતે રજૂ કર્યો

વિનોદ પોપટ

પેઢીઓથી ભારતના પ્રાચીન મહાકાવ્યો પર એક સતત અને અત્યંત ભ્રામક લેબલ લગાવવામાં આવ્યું છે—“પૌરાણિક કથા” અથવા “મિથોલોજી”. યુરોપના સંસ્થાનવાદી યુગના કેટલાક વિદ્વાનો ભારતની વિશાળ અને પ્રાચીન ઐતિહાસિક સમયરેખાને પોતાની સમજ અને ઐતિહાસિક માપદંડો સાથે સાંકળી શક્યા નહીં, તેથી આ શબ્દપ્રયોગ પ્રચલિત થયો. પરિણામે, આપણી પવિત્ર પરંપરાને માત્ર કાલ્પનિક વાર્તાઓના સંગ્રહ તરીકે જોવાનો પ્રયાસ થયો.

પરંતુ રામાયણ “મિથોલોજી” નથી. આપણી પોતાની પરંપરામાં તેને સ્પષ્ટપણે “ઇતિહાસ” તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે—સંસ્કૃતનો આ શબ્દ શાબ્દિક રીતે “આમ જ ખરેખર બન્યું હતું” એવો અર્થ ધરાવે છે.

આપણી ધરતી સાથે જોડાયેલા, જીવંત અને શ્વાસ લેતા ઇતિહાસ તરીકે રામાયણને સમજવા માટે કદાચ કિષ્કિન્ધા કાંડનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ, પરંતુ ઘણીવાર અવગણાયેલો પ્રસંગ સૌથી મોટો પુરાવો બની શકે છે—જ્યારે રાજા સુગ્રીવે સીતામાતાની શોધ માટે નીકળનારા પોતાના દળોને સમગ્ર વિશ્વના ભૂગોળનું જાણે એક વિશદ માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.

it’s not a Coffee Café   it’s pause …to you scrolling life ..

જ્યારે રાવણે સીતામાતાનું અપહરણ કર્યું, ત્યારે સુગ્રીવે પોતાની વાનરસેનાને અંધાધૂંધ રીતે ચારેય દિશામાં મોકલી નહોતી. તેણે પોતાની સેનાને ચાર દળોમાં વિભાજિત કરી—ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ મોકલી. તેઓ પ્રસ્થાન કરે તે પહેલાં સુગ્રીવે તેમને ભૂગોળના અત્યંત ચોક્કસ અને ક્રમબદ્ધ માર્ગદર્શન સાથે દિશાનિર્દેશ આપ્યા.

પૂર્વ દિશામાં જનારું દળ વિનતના નેતૃત્વ હેઠળ હતું. સુગ્રીવે તેમને પ્રાચીન ભારતની સીમાઓથી પણ દૂર આવેલા પ્રદેશોનું વર્ણન કર્યું. તેમણે ભારતીય ઉપખંડને પાર કરીને વિવિધ સમુદ્રો વટાવવાના અને અંતે પૃથ્વીની પૂર્વ દિશાની અંતિમ સીમાઓ સુધી પહોંચવાના માર્ગનું દિશાદર્શન આપ્યું.

આ સમગ્ર વર્ણનને અસાધારણ બનાવતી બાબત એ છે કે તેમાં વર્ણવાયેલા અનેક ભૂગોળીય સંકેતો એવા વૈશ્વિક ભૌગોલિક સ્થળો સાથે આશ્ચર્યજનક રીતે સામ્ય ધરાવે છે, જેમનો સંપૂર્ણ નકશો આપણે આધુનિક યુગની છેલ્લી કેટલીક સદીઓમાં જ તૈયાર કરી શક્યા છીએ.

પ્રાચીન કાળમાં “નવા વિશ્વ”નું નકશાંકન?

વર્ષોથી સંશોધકો અને ઇતિહાસકારોએ સુગ્રીવના આ દિશાનિર્દેશોનો અભ્યાસ કર્યો છે અને વિશ્વના ભૂગોળ સાથે તેના કેટલાક અદ્ભુત સંબંધો અને સામ્યતાઓ દર્શાવ્યા છે:

એન્ડીઝ પર્વતમાળા અને માઉન્ટ ઉદય

સુગ્રીવ “ઉદય પર્વત”નો ઉલ્લેખ કરે છે—અર્થાત્ “સૂર્યોદયનો પર્વત”. તેને વિશ્વની અત્યંત પૂર્વ દિશાની સીમા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જ્યાં જાણે સૂર્ય ઊંડાણમાંથી ઉદય પામતો દેખાય છે.

જો ભારતથી સીધા પૂર્વ તરફ પ્રશાંત મહાસાગર પાર કરીને આગળ વધીએ, તો આપણે જે પ્રથમ વિશાળ પર્વતીય અવરોધ સુધી પહોંચીએ છીએ તે દક્ષિણ અમેરિકાની એન્ડીઝ પર્વતમાળા છે. પશ્ચિમ તરફથી આવનારા કોઈ પ્રવાસી માટે આ ઊંચી પર્વતમાળાની પાછળથી સૂર્યોદય થતો દેખાય—એ રીતે આ વર્ણન સાથે તેનું સામ્ય દર્શાવવામાં આવે છે.

પેરુનું સુવર્ણ તાડવૃક્ષ

પૂર્વ દિશા અંગેના પોતાના દિશાનિર્દેશોમાં સુગ્રીવ એક વિશાળ, ત્રણ શાખાઓ ધરાવતા સુવર્ણ તાડવૃક્ષ અથવા ત્રિશૂળ જેવી આકૃતિનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે પર્વતની ટોચ પર કોતરાયેલી એક સીમાચિહ્નરૂપ નિશાની તરીકે વર્ણવાય છે.

આજે પેરુના દરિયાકાંઠે આવેલા પેરાકાસ દ્વીપકલ્પ પર એક વિશાળ પ્રાચીન ભૂઆકૃતિ જોવા મળે છે, જેને “પેરાકાસ કેન્ડેલેબ્રા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ટેકરીનાં ઢાળ પર કોતરાયેલી ત્રણ શાખાઓવાળી વિશાળ આકૃતિ છે, જે સમુદ્રમાંથી પણ ઘણા અંતરેથી દેખાય છે. આ આકૃતિનું વર્ણન સુગ્રીવ દ્વારા કરવામાં આવેલા સંકેત સાથે નોંધપાત્ર સામ્ય ધરાવે છે.

પાતાળ લોક અને પૃથ્વીના પ્રતિપાદ બિંદુઓ

પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પાતાળ લોકનો ઉલ્લેખ પૃથ્વીના ગોળા પર ભારતની સીધી વિરુદ્ધ દિશામાં આવેલા પ્રદેશ તરીકે કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ દક્ષિણ અમેરિકા ભારતીય ઉપખંડની લગભગ વિરુદ્ધ બાજુએ આવેલું છે. તેથી, આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, પાતાળ લોક કોઈ રહસ્યમય અધોલોક નહોતો; પરંતુ પૃથ્વીની બીજી બાજુ આવેલો પ્રદેશ હતો.

આપણા ઇતિહાસને ફરીથી ઓળખવાનો સમય

જ્યારે આપણે સુગ્રીવના ભૂગોળના આ જ્ઞાનની વિશાળતાને જોઈએ છીએ, ત્યારે માત્ર “મિથોલોજી” કહીને રામાયણને નકારી કાઢવાનો તર્ક અનેક પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. જો રામાયણને હજારો વર્ષ પહેલાં રચાયેલું કાલ્પનિક સાહિત્ય માનવામાં આવે, તો તેમાં અમેરિકાના ભૂગોળીય સંકેતો, પ્રશાંત મહાસાગરના વિશિષ્ટ પ્રદેશો અને ધ્રુવીય પ્રદેશોના ખગોળીય સંદર્ભો કેવી રીતે આવ્યા?

રામાયણમાં જ્યાં તેની મુખ્ય ઘટનાઓ બની હોવાનું વર્ણન છે, તે ભારતીય ભૂમિનો ભૂગોળ અત્યંત વિગતપૂર્વક રજૂ થાય છે—એમાં અનેક નદીઓ, પર્વતો અને વનોનાં નામો મળે છે, જેમાંથી ઘણાં સ્થળોને આપણે આજે પણ ઓળખી શકીએ છીએ અને જ્યાં આજે પણ જઈ શકીએ છીએ.

તેથી, તેના વૈશ્વિક ભૂગોળનું વર્ણન પણ વાસ્તવિકતા સાથે જોડાયેલું હોવું સ્વાભાવિક જ લાગે છે. સુગ્રીવનું આ જ્ઞાન વાસ્તવિક ભૌગોલિક શોધખોળમાંથી જન્મ્યું હશે અને એક અત્યંત વિકસિત મૌખિક તથા લેખિત પરંપરા દ્વારા પેઢી દર પેઢી જળવાઈ રહ્યું હશે.

હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણી સંસ્કૃતિ અને વારસાની વાત કરતી વખતે “મિથોલોજી” જેવા શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કરીએ.

રામાયણ માત્ર આપણી કથા નથી. તે આપણો ઇતિહાસ છે. તે આપણો ભૂગોળ છે. તે આપણી ઓળખ છે.

તે આપણને એ યુગની યાદ અપાવે છે, જ્યારે ભારતની દૃષ્ટિ માત્ર પોતાની ભૂમિ અને પોતાની સરહદો સુધી સીમિત નહોતી, પરંતુ તેની કલ્પનાની ક્ષિતિજ સમગ્ર વિશ્વને પોતાના અંતરમાં સમાવી લેતી હતી.